بيت المقدّس است . عبد اللَّه عمرو ( 1 ) گفت : مقدار آن كه از حرم ( 2 ) محرّم است در زمين و آسمان همچنان محرّم است و مقدار آنچه مقدّس است در زمين در آسمان همچندان مقدّس است . عكرمه و سدّى و ابن زيد گفتند : اريحاست . كلبى گفت : دمشق است و فلسطين ( 3 ) و بعضى اردن . قتاده گفت : جملهء شام است . و زمين شام و بيت المقدّس مسكن انبيا بود در عهد پيشين . و « مقدّس » در لغت مطهّر باشد و تقديس تطهير باشد و قدس طهارت ( 4 ) باشد و بيت المقدّس را از اين جا [ 378 - ر ] خوانند و تقديس تسبيح باشد و هر دو تنزيه خداى باشد از ناشايست ( 5 ) . و قوله : * ( كَتَبَ اللَّه لَكُمْ ) * ، يعنى در لوح محفوظ خداى بنوشت كه آن مسكن ايشان خواهد بودن ( 6 ) . و اگر گويند چگونه نوشته باشد خداى تعالى ايشان را به آن كه مىگويد ، * ( فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ) * ( 7 ) ، گوييم از اين چند جواب است : يكى آن كه خداى تعالى آن زمين به هبهء ايشان كرد و معنى « كتب » اين است چون ايشان عصيان كردند ايشان را از آن محروم كرد و اين قول ابن اسحاق است . جواب ديگر آن است كه نوشته بود ( 8 ) براى ايشان چون عصيان كردند چهل سال از آن ميانه استثنا كرد و اين بمثابت آن باشد كه كسى گويد فلان جاىتر است جملهء روزگار مگر چهل سال باستثنا تخصيص كند . جواب ديگر آن است كه آنان كه بر ايشان حرام بود دگرند و آنان كه ايشان را نوشتند ( 9 ) دگرند آنان كه ايشان را نوشتند از پس موسى به دو ماه با يوشع بن نون در آن جا شدند . جوابى ديگر آن است كه اگر ظاهر بر عموم است مراد جماعتىاند كه بىفرمانى كردند و پيش از موسى - عليه السّلام - در شهر شدند و آنان كه نشدند داخل نه‌اند در خطاب * ( وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ ) * ، و بر مگردى بر پسهاتان ( 10 ) ، دو قول گفتند در

--> ( 1 ) . كذا در اساس ، وز ، تب ، مت ، آج ، لب ، مر ، لت : عبد اللَّه عمر . ( 2 ) . مر : محرّم . ( 3 ) . آج ، لب : قسطين ، مر : قاسطين . ( 4 ) . مر : طهر . ( 5 ) . مر : ناشايسته . ( 6 ) . آج ، لب ، مر : بود . ( 7 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 29 . ( 8 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، كت آن ، مر از . ( 9 ) . آج ، لب ، مر : پرستند . ( 10 ) . تب : پهاتان ، آج ، لب ، مر : پشتهاتان .